زمان را هم مىبيند ، و همانطور كه بر يك فرد از خلق خود حكم مىكند ، بر تمامى خلق نيز حكم مىكند ، هيچ كارى او را از كارهايى ديگر باز نمىدارد و حفظ زمين و آسمان خسته اش نمىكند ، خدايى است على و عظيم ، همو است كه به پيامبرش مىفرمايد : « لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ ، مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ ، وَبِئْسَ الْمِهادُ » « 1 » . دوم اينكه غلبه معنويات غير غلبه جسمانيات است ، چون غلبه جسمانيات اين است كه مسلط بر افعال شود ، و آن را منقاد و مطيع قاهر و غالب سازد به اين معنا كه حريت اختيار را سلب نموده ، كره و اجبار را گسترش دهد ، همانطور كه عادت سلاطين مستبد و غالب همين است ، كه بعد از غلبه عده اى را مىكشند ، جمعى را اسير مىكنند ، و در بقيه به دلخواه خود تحكم و زورگويى روا مىدارند از سوى ديگر تجربه و حكم و برهان هم دلالت دارد بر اينكه فشار و كره دوام ندارد ، ( در مثل مىگويند به نيزه مىتوان تكيه داد اما روى نيزه نمىتوان نشست ) ، و سلطه اجانب هيچوقت بر امتهاى زنده استقرار دائمى نيافته ، بلكه در گرو چند روزى اندك است . به خلاف غلبه معنويات كه دلهايى يافت مىشود تا در آن منزل گيرد ، و افرادى معتقد و مؤمن به آن بار مىآورد ، و معلوم است كه نه ما فوق ايمان تام درجه اى هست ، و نه چون احكام آن حصنى است ، وقتى ايمان به يكى از امور معنوى در دل پيدا مىشود ، هر چند كه روزى و برهه اى از زمان نگذارند ظهور كند ، بالآخره روزى خودنمايى خواهد كرد ، و دهرى طولانى حكومت خواهد كرد ، و به همين جهت است كه مىبينيم دولتهاى بزرگ و جوامع زنده امروز كمال اعتنا را به مساله تبليغ دارند ، بيش از آن مقدارى كه به ارتش و سلاحهاى جنگى اعتنا به خرج مىدهند ، چون مىدانند كه سلاح معنوى شديدتر از سلاح ارتش است . تازه اين در معنويات صورى و موهوماتى است كه مردم در شؤون اجتماعى خود به آن اعتقاد دارند ، و امور موهوم هم از حد خيال و وهم تجاوز نمىكند ، حال ببين غلبه و دوام معنويات حقيقى كه خداى سبحان بدان دعوت مىكند ( و از نهاد خود بشر سرچشمه مىگيرد ) چقدر است و چقدر ريشه دار است . پس حق از اين جهت كه حق است چيزى جز باطل و ضلالت در مقابلش قرار ندارد ، هم چنان كه قرآن كريم فرموده : « فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ » « 2 » و معلوم است كه باطل تاب

--> ( 1 ) زدوبندى كه كفار در بلاد دارند تو را فريب ندهد ، كه زندگيشان متاعى اندك است ، و سرانجام جايگاهشان در آتش است ، كه بد جايگاهى است . « سوره آل عمران آيه 196 » ( 2 ) بعد از حق چه هست بجز ضلالت . « سوره يونس آيه 33 »